Jednolity rynek europejski jest największym atutem gospodarczym Europy, ale pozostaje głęboko rozdrobniony przez mozaikę 27 systemów prawa spółek, systemów podatkowych, systemów rachunkowości i przepisów prawa pracy. Ta fragmentacja zwiększa koszty zapewnienia zgodności z przepisami, powoduje niepewność prawną i ogranicza wzrost gospodarczy, co najbardziej odczuwają MŚP, start-upy i scale-upy.
Aby sprostać tym wyzwaniom, Komisja Europejska opracowuje „28. system”: ujednolicone, opcjonalne ramy prawne funkcjonujące równolegle z systemami krajowymi. Jego cel jest prosty – zapewnienie przedsiębiorstwom uproszczonego i przewidywalnego otoczenia prawnego dla prowadzenia działalności w całej UE, bez zastępowania przepisów krajowych.
Uzasadnienie i projekt
Perspektywy związane z 28. systemem są znaczące, ale jego sukces zależy od starannego projektu. Kluczowe pytania dotyczą skali potencjalnych korzyści ekonomicznych wynikających z obniżenia kosztów transakcyjnych i kosztów przestrzegania przepisów, skuteczności systemu we wspieraniu MŚP i przyciąganiu międzynarodowych inwestorów oraz sposobu rozwiązania uzasadnionych obaw związanych z suwerennością krajową i konkurencją regulacyjną.
Doświadczenia z poprzednich inicjatyw wskazują, że same ambicje nie wystarczą. Wiarygodny 28. system musi spełniać trzy podstawowe warunki: musi być dobrowolny dla przedsiębiorstw, obowiązkowy dla państw członkowskich oraz wyraźnie ograniczony, aby uniknąć powielania obszarów już szeroko zharmonizowanych na poziomie UE.
Aby zmaksymalizować wpływ i zarządzać ryzykiem, inicjatywa powinna być wdrażana warstwowo i stopniowo, zaczynając od obszaru, w którym zwroty ekonomiczne są najwyższe – prawa gospodarczego:
- Pierwszy poziom: ogólnounijne ramy dotyczące rejestracji i zarządzania spółkami
- Drugi poziom: opcjonalne narzędzia koordynacji podatkowej w celu zmniejszenia złożoności transgranicznej
- Trzeci poziom: uproszczona sprawozdawczość dzięki europejskiej radzie ds. rachunkowości współpracującej z organami krajowymi
Bardziej wrażliwe obszary, takie jak upadłość i prawo pracy, powinny być rozważane dopiero po wykazaniu przez system wyraźnej wartości dodanej.
Kontekst polityczny
System 28. jest mocno osadzony w aktualnej agendzie politycznej UE. W wytycznych politycznych Komisji na lata 2024–2029 oraz w liście misji komisarza ds. demokracji, sprawiedliwości i praworządności konkurencyjność i zdolność do rozwoju zostały uznane za priorytetowe obszary działania UE. W kompasie konkurencyjności ze stycznia 2025 r. ogłoszono opracowanie 28. systemu, który umożliwi innowacyjnym przedsiębiorstwom działanie w oparciu o jeden, opcjonalny zestaw przepisów obowiązujących w całej UE.
Podejście to zostało poparte przez Radę Europejską w marcu 2025 r., która zwróciła się do Komisji o przedstawienie wniosku dotyczącego opcjonalnego 28. systemu prawa spółek w celu wspierania rozwoju, zgodnie z traktatami. Dodatkowe wsparcie pochodzi z komunikatu w sprawie unii oszczędności i inwestycji, strategii jednolitego rynku oraz strategii na rzecz start-upów i scale-upów, w których podkreślono rolę 28. systemu w mobilizowaniu inwestycji prywatnych, zmniejszaniu fragmentacji i wzmacnianiu jednolitego rynku.
System ten ma być modułową ramą opartą domyślnie na technologii cyfrowej, początkowo obejmującą prawo spółek, a w przyszłości potencjalnie rozszerzoną o wybrane aspekty prawa upadłościowego, prawa pracy i prawa podatkowego. Będzie on uzupełniał inne inicjatywy UE, w tym europejską ustawę o innowacjach i europejski portfel biznesowy.
Określenie problemu
Inicjatywa dotyczy utrzymującej się fragmentacji prawa spółek w poszczególnych państwach członkowskich, która zwiększa koszty, złożoność i niepewność dla przedsiębiorstw prowadzących działalność transgraniczną. Rozbieżne przepisy krajowe dotyczące tworzenia, zarządzania i funkcjonowania spółek utrudniają inwestycje i uniemożliwiają rozwój start-upów i scale-upów na poziomie UE.
Przedsiębiorstwa zgłaszają wysokie obciążenia administracyjne, ograniczoną cyfryzację i powielające się wymogi sprawozdawcze. Inwestorzy borykają się ze złożonością prawną i wyższymi kosztami transakcyjnymi, a brak rozpoznawalnej i cieszącej się zaufaniem formy spółki unijnej podważa zaufanie i inwestycje transgraniczne. Skutkiem tego jest utrata potencjału gospodarczego w ramach jednolitego rynku.
Prawdopodobne skutki
Oczekuje się, że 28. system przyniesie korzyści przedsiębiorstwom w całej UE – w szczególności MŚP, start-upom, scale-upom i innowacyjnym firmom – poprzez zapewnienie uproszczonych i zharmonizowanych ram dotyczących zakładania, funkcjonowania i inwestowania przedsiębiorstw. Procedury cyfrowe domyślnie przyspieszą i ułatwią zakładanie przedsiębiorstw oraz pozyskiwanie kapitału.
Poprzez zmniejszenie obciążeń administracyjnych, złożoności prawnej i kosztów zapewnienia zgodności z przepisami inicjatywa ta wzmocni zdolność przedsiębiorstw do rozwoju transgranicznego.
Inwestorzy, w tym firmy venture capital, skorzystają na jaśniejszych, bardziej znormalizowanych i zdigitalizowanych procesach, ułatwiających inwestycje transgraniczne. Ogólnie rzecz biorąc, inicjatywa ma wspierać wzrost gospodarczy, innowacje, tworzenie miejsc pracy i zwiększać globalną konkurencyjność UE.
Ocena skutków i kolejne kroki
W celu wsparcia rozwoju inicjatywy i podjęcia decyzji przez Komisję przeprowadzona zostanie ocena skutków. Przyjęcie wniosku prawnego przewiduje się na I kwartał 2026 r.
Wnioski
Europa od dawna zmaga się z problemem pogodzenia jedności z różnorodnością. 28. system oferuje drogę naprzód – nie poprzez narzuconą harmonizację, ale poprzez dobrowolną konwergencję. Zachowuje on suwerenność krajową, dając jednocześnie ambitnym przedsiębiorstwom swobodę działania w skali kontynentalnej.
Europa nie może sobie pozwolić na kolejną dekadę fragmentacji pod pozorem integracji. Nadszedł czas, aby dokończyć to, co zaczęto.