Het Midden-Oosten werd zaterdag vroeg wakker in een nieuwe en gevaarlijke fase van het conflict toen de Verenigde Staten en Israël gecoördineerde aanvallen uitvoerden in heel Iran, gericht op hoge leiders en belangrijke militaire infrastructuur. De omvang en ambitie van de operatie – die naar verluidt niet alleen gericht was op militaire verzwakking, maar ook op het destabiliseren van het Iraanse regeringssysteem – betekenen een dramatische escalatie in een regio die al op scherp staat.
Israëlische functionarissen zeiden dat de aanvallen gericht waren op commandocentra, raketinstallaties en hoge functionarissen binnen de Islamitische Revolutionaire Garde. De Iraanse staatsmedia hebben aanvallen op meerdere steden erkend, maar hebben weinig details gegeven over slachtoffers onder de hoogste leiders. Er doen onbevestigde berichten de ronde over het lot van de Iraanse opperbevelhebber, ayatollah Ali Khamenei, hoewel Teheran zijn status niet publiekelijk heeft verduidelijkt.
Washington en Jeruzalem hebben de operatie gekaderd als noodzakelijk om verdere destabilisatie van de regio te voorkomen. De Israëlische premier Benjamin Netanyahu omschreef de aanvallen als “doortastende maatregelen om existentiële bedreigingen te neutraliseren”. De Amerikaanse president Donald Trump gaf aan dat de campagne in golven zou kunnen worden voortgezet, wat suggereert dat het doel verder zou kunnen gaan dan afschrikking en zou kunnen leiden tot systemische veranderingen in Teheran.
Iran slaat terug
Iran reageerde binnen enkele uren door raketten af te vuren op Israëlisch grondgebied en op Amerikaanse militaire locaties in de Golf. Er werden explosies gemeld in de buurt van installaties in Saoedi-Arabië, Qatar en de Verenigde Arabische Emiraten. Sommige aanvallen zouden schade hebben toegebracht aan de olie-infrastructuur, waardoor de vrees voor economische gevolgen ver buiten de regio is toegenomen.
Iraanse functionarissen beloofden dat het land niet alleen zou vechten. De Houthi-beweging in Jemen kondigde plannen aan om de aanvallen op de scheepvaartroutes in de Rode Zee te hervatten, terwijl Hezbollah in Libanon aangaf bereid te zijn om de strijd te escaleren als Israël zijn campagne uitbreidt.
Het meest ingrijpend is misschien wel het bericht dat Teheran het verkeer door de Straat van Hormuz wil beperken, een smalle waterweg waar dagelijks ongeveer een vijfde van de wereldwijde olievoorraad doorheen stroomt. Zelfs een gedeeltelijke verstoring zou kunnen leiden tot een piek in de wereldwijde energieprijzen, met gevolgen voor heel Europa en Azië.
Een oorlog met ongelijke doelstellingen
De strategische doelstellingen van de partijen lopen sterk uiteen. Voor Washington en Jeruzalem zou succes waarschijnlijk betekenen dat de hoogste leiders van Iran worden uitgeschakeld, de raketcapaciteiten van het land worden vernietigd en mogelijk de huidige politieke orde instort.
Voor Teheran zou overleven op zich al een overwinning zijn.
Het Iraanse leiderschap verwacht al lang een aanval waarbij de top wordt uitgeschakeld en heeft daarom redundante commandostructuren opgezet die bestand zijn tegen de moord op hoge functionarissen. Analisten merken op dat zelfs als de topleiders worden gedood, hun opvolgers – mogelijk uit de hardline-elementen binnen de Revolutionaire Garde – snel de controle zouden kunnen overnemen.
Luchtmacht kan militaire capaciteit verminderen, maar de geschiedenis leert dat het zelden regimes omverwerpt zonder georganiseerde oppositie op het terrein. De interventie in Libië in 2011 slaagde pas nadat rebellen een aanzienlijk deel van het grondgebied onder controle hadden gekregen vóór de beslissende tussenkomst van de NAVO. Iran heeft een veel meer gecentraliseerd en intern samenhangend staatsapparaat.
Regionale en binnenlandse druk
Het verloop van het conflict zal deels afhangen van regionale actoren. De Golfstaten waar Amerikaanse bases zijn gevestigd, bevinden zich in een precaire balans: ze steunen Washington in het openbaar, maar krijgen tegelijkertijd te maken met vergeldingsacties. Hun tolerantie voor een langdurige escalatie kan afhangen van de economische stabiliteit, met name de energie-export.
In de Verenigde Staten zou de publieke opinie wel eens doorslaggevend kunnen zijn. Uit peilingen vóór de aanvallen bleek dat er weinig animo was voor een nieuwe grote oorlog in het Midden-Oosten. Als het aantal Amerikaanse slachtoffers toeneemt, kan de binnenlandse politieke druk een verdere escalatie in de weg staan, vooral in de aanloop naar de congresverkiezingen.
Wat nu?
De komende dagen zullen uitwijzen of deze confrontatie een intensieve maar geografisch beperkte uitwisseling blijft, of uitmondt in een regionale oorlog op meerdere fronten.
Als Iran de proxy-aanvallen en energieverstoringen intensiveert en tegelijkertijd directe confrontaties vermijdt die tot overweldigende vergeldingsmaatregelen zouden leiden, kan het ernaar streven het conflict uit te breiden tot een uitputtingsoorlog. Omgekeerd, als de leiders van de VS en Israël van mening zijn dat een snelle escalatie Teheran tot instorten kan dwingen, kunnen er snel nieuwe aanvallen volgen.
Voorlopig bevindt de regio zich op een onstabiel kruispunt. De afwegingen aan beide kanten lijken niet alleen gebaseerd te zijn op militaire capaciteit, maar ook op uithoudingsvermogen – en op de vraag welke leiders denken dat ze de andere kunnen overleven.
Of dit een korte, brute campagne wordt of het begin van een bredere regionale oorlog, hangt misschien minder af van de eerste aanvallen dan van wat geen van beide partijen nog bereid is toe te geven.