Venezuela is binnengevallen. De leider is gevangengenomen. Het internationale rechtssysteem is in chaos. En waar richt Europa zich op? Groenland.
Groenland is het middelpunt van de Europese aandacht geworden, niet omdat Venezuela onbelangrijk is, maar omdat het ver weg ligt. Daarentegen voelt de herhaaldelijk geuite dreiging van Donald Trump tegen Groenland nu ongemakkelijk reëel aan. Het vormt een existentiële uitdaging voor de NAVO en voor het internationaal recht zelf.
Groenland is enorm – ongeveer een kwart van het landoppervlak van Europa – maar telt slechts ongeveer 50.000 inwoners. Het heeft een kleine bevolking, een enorm grondgebied en is bijna onverdedigbaar. Toch heeft het een strategisch belang dat duidelijk de aandacht van Trump trekt. Er is echter geen enkele juridische basis voor zijn bewering.
Groenland vormt geen bedreiging voor de veiligheid van de VS. Er is geen enkel denkbaar VN-mandaat dat Amerikaanse controle over Groenland zou rechtvaardigen. Volgens het internationaal recht is er simpelweg geen wettelijke basis om een dergelijk recht te doen gelden.
En toch blijft Trump volhouden. Dat alleen al zou ons moeten alarmeren.
Het motief is niet veiligheid, maar winning. Trump wil Groenland omdat hij gelooft dat als het ijs smelt – iets wat zijn politieke bondgenoten in de fossiele brandstofindustrie actief versnellen – er enorme minerale rijkdommen onder de toendra zullen worden blootgelegd. Of er tegen die tijd een levensvatbare markt zal zijn, is voor hem niet relevant. Hij gelooft in de intrinsieke waarde van het gebied, en dat geloof is voldoende. Zelfs als de economische logica niet klopt, blijft de ambitie bestaan: de controle overnemen.
De huidige status van Groenland als zelfbesturend gebied binnen het Koninkrijk Denemarken is in dit opzicht een obstakel. Wat Trump wil, is controle. Groenland functioneert echter volgens de bestaande afspraken. Volledige onafhankelijkheid zou uiterst moeilijk zijn. Kleine staten zijn afhankelijk van gedeelde instellingen, schaalvoordelen en allianties. Denemarken is misschien geen perfecte partner, maar buiten de EU is er geen beter alternatief – en de Verenigde Staten zouden veel slechter zijn.
Dit creëert een diepgaand NAVO-dilemma. Groenland is onlosmakelijk verbonden met een NAVO-lidstaat. Volgens artikel 5 van het NAVO-verdrag is een aanval op één lid een aanval op alle leden. De NAVO is nooit bedoeld geweest om agressie vanuit de eigen gelederen het hoofd te bieden. Toch is dat precies het scenario dat zich nu aftekent. De Verenigde Staten bedreigen een NAVO-lidstaat.
Of deze agressie de vorm aanneemt van militair geweld of gedwongen onteigening doet niet ter zake. De NAVO is een defensief bondgenootschap dat is gebaseerd op collectieve veiligheid. Als een lidstaat samenzweert tegen een andere, functioneert de NAVO dan nog steeds? Maakt dit de Verenigde Staten tot een paria? En als de regels alleen gelden wanneer dat uitkomt, dan gelden ze helemaal niet meer.
Dit roept een verdere vraag op: wat betekent dit voor Europa? Zou de EU Groenland kunnen verdedigen? Zou zij daarvoor kiezen? Zou zij een confrontatie met de Verenigde Staten riskeren? En als zij dat niet zou doen, wat betekent Europese soevereiniteit dan eigenlijk?
Europa wordt op de proef gesteld en de dreiging is reëel. Trump zal deze ambitie niet opgeven.
En Groenland zelf mag niet uit de discussie worden weggelaten. De 50.000 mensen die er wonen hebben rechten, zeggenschap en meningen. Het bewijs suggereert dat zij de voorkeur geven aan Denemarken boven de Verenigde Staten. Velen geven misschien de voorkeur aan onafhankelijkheid, maar alleen met zinvolle bescherming. De EU zou dat in theorie kunnen bieden. Maar moeten dergelijke beslissingen door geweld worden bepaald?
Dit conflict is niet abstract. Het speelt zich in het volle zicht af.
Sommige Europese regeringen zijn duidelijk. Denemarken neemt het voortouw. Frankrijk, Spanje en andere landen hebben de Verenigde Staten gezegd zich terug te trekken. Zelfs het Verenigd Koninkrijk, dat terughoudend is ten aanzien van Venezuela, heeft duidelijk verklaard dat de VS geen recht heeft op Groenland. De echte vraag is of Europa zal optreden.
Zal de wet worden vervangen door macht? Zal financieel kapitaal dat gericht is op winning, zwaarder wegen dan de zorgplicht jegens de bevolking van Groenland? Zullen allianties nog enige betekenis hebben?
Als de rechtsstaat instort, blijft alleen geweld over. Europa moet beslissen of het kiest voor recht boven macht, samenwerking boven dwang en zorg boven uitbuiting – of dat het macht de overhand laat krijgen.
Eén ding is zeker: op dit moment is stilzwijgen geen neutraliteit. Het is instemming.