De lidstaten van de Europese Unie hebben eindelijk hun goedkeuring gegeven aan de meest uitgebreide vrijhandelsovereenkomst van de EU met het Zuid-Amerikaanse blok Mercosur.
Na meer dan 25 jaar van voorbereiding is deze handelsovereenkomst vaak belemmerd, uitgesteld en opgeschort, met name vanwege weerstand van Frankrijk en landbouwbelangen. Niettemin zijn enkele last-minute compromissen van de Europese Commissie erin geslaagd Italië te overtuigen, dat de beslissende stem uitbracht voorafgaand aan de vergadering van vrijdag.
Mercosur, bekend als de Zuidelijke Gemeenschappelijke Markt, is een Zuid-Amerikaanse handelsorganisatie die in 1991 is opgericht en bestaat uit Argentinië, Brazilië, Paraguay en Uruguay, samen met Bolivia, dat als nieuwste lid in eerste instantie zal worden uitgesloten van het EU-handelsverdrag. De besprekingen over een handelsovereenkomst tussen de EU en Mercosur zijn al in 1999 begonnen, maar pas twee decennia later, in 2019, werden de onderhandelingen afgerond en werd een voorlopig akkoord bereikt.
Daarna kwam de hele overeenkomst echter tot stilstand, voornamelijk als gevolg van tegenstand binnen de EU, met name vanuit Frankrijk, vanwege milieukwesties in verband met de voormalige president van Brazilië, Jair Bolsonaro, en de mogelijke nadelige gevolgen van de handelsovereenkomst voor Europese boeren, die van oudsher tegen een dergelijke overeenkomst hebben geprotesteerd. Na een paar jaar stilstand kwam de overeenkomst in 2023 weer in een stroomversnelling, mede dankzij de komst van een nieuwe, milieubewuste regering in Brazilië.
Uiteindelijk keurde Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, begin december 2024 de overeenkomst met de leiders van Mercosur in Uruguay officieel goed. Maar zoals u waarschijnlijk al vermoedde, was dit niet het einde van het verhaal. De vrijhandelsovereenkomst – officieel de Associatieovereenkomst EU-Mercosur – moest nog worden geratificeerd door de Raad van de EU, die bestaat uit de regeringen van alle lidstaten. Nu het begin 2026 is en de ratificatie door de Raad nog steeds in behandeling is, is het duidelijk dat deze volgende fase veel tijd nodig heeft om te worden afgerond.
Wat maakt deze handelsovereenkomst zo omstreden? Wat zijn de voor- en nadelen ervan?
Voor de EU biedt het toegang tot de relatief protectionistische markt van Mercosur voor Europese exportproducten, zoals industriële goederen zoals auto’s en speciale landbouwproducten zoals wijn en kaas. Het diversifieert de Europese handelsportefeuille in een tijd waarin de wereldhandel – met name tussen de EU en de VS – verstoord is, en het verbetert ook de toegang van de EU tot de exportproducten van Mercosur, waaronder kritieke mineralen die essentieel zijn voor de energietransitie.
Duitsland en Spanje zijn bijvoorbeeld grote voorstanders van de handelsovereenkomst en zien deze als een voordelige kans voor hun industrieën en economieën.
Voor Mercosur opent de overeenkomst de Europese markt voor zijn exportproducten, wat met name gunstig is voor grondstoffen en landbouwproducten. Dit diversifieert op zijn beurt de handel van Mercosur en zou Europese bedrijven moeten aanmoedigen om meer te investeren in Zuid-Amerika. Bovendien zal de EU via haar Global Gateway-initiatief 1,8 miljard euro bijdragen om Mercosur te helpen bij zijn groene en digitale transformatie.
Samenvattend zou de handelsovereenkomst tussen de EU en Mercosur de grootste vrijhandelsovereenkomst van de EU zijn, die een markt van meer dan 700 miljoen mensen met elkaar verbindt, tarieven op meer dan 90 % van de bilaterale handel afschaft en volgens de Commissie Europese exporteurs jaarlijks ongeveer 4 miljard euro bespaart.
De belangrijkste bron van verzet tegen de overeenkomst binnen Europa is echter de bezorgdheid dat Europese boeren zullen worden ondermijnd door concurrerende Zuid-Amerikaanse producenten van rundvlees, gevogelte en soja, en dat de overeenkomst zou kunnen leiden tot meer milieuvervuiling in Zuid-Amerika. In elke fase van het proces heeft de overeenkomst geleid tot protesten van boeren in Brussel en daarbuiten.
Frankrijk, een belangrijke exporteur van landbouwproducten met een sterke boerenlobby, is de belangrijkste tegenstander van de Mercosur-overeenkomst, samen met Polen, Oostenrijk, Hongarije en Ierland. Het is echter belangrijk op te merken dat de overeenkomst geen ongebreidelde invoer van Braziliaans rundvlees in Europa toestaat. De overeenkomst bepaalt dat de EU 99.000 ton Mercosur-rundvlees zal invoeren tegen een verlaagd tarief van 7% tot 12%, dat over een periode van vijf jaar geleidelijk zal worden ingevoerd. Deze hoeveelheid vertegenwoordigt 1,6% van de totale Europese rundvleesproductie en is minder dan de helft van de huidige invoer uit Mercosur.
Omgekeerd uiten sceptici binnen Mercosur hun bezorgdheid dat hun binnenlandse industrieën te maken zullen krijgen met toenemende concurrentie van Europese industrieproducten en van Europese bedrijven die betere toegang krijgen tot de openbare aanbestedingsmarkten van Mercosur. Om de overeenkomst te versterken, zijn in 2024 aanvullende milieuverplichtingen opgenomen.
Er werd een herijkingsmechanisme voor conflictoplossing en corrigerende maatregelen ingesteld en de EU reserveerde 1 miljard euro voor het onwaarschijnlijke scenario dat de Europese landbouwsector met nadelige gevolgen te maken zou krijgen. Om goedkeuring van de Raad te krijgen, moest de handelsovereenkomst worden gesteund door een gekwalificeerde meerderheid van de lidstaten, wat betekent dat een zogenaamde blokkerende minderheid van slechts vier landen, die 35 % van de EU-bevolking vertegenwoordigen, de overeenkomst zou kunnen saboteren.
Italië, een van de belangrijkste EU-lidstaten en aanvankelijk twijfelachtig over de overeenkomst, bleek de doorslaggevende stem te hebben; als het zich achter Frankrijk had geschaard, hadden zij een blokkerende minderheid kunnen vormen. Ruim een jaar later keurde de Raad van de EU de handelsovereenkomst uiteindelijk toch goed, nadat Italië door voorstanders was overgehaald na nieuwe concessies van Brussel. Deze concessies omvatten onder meer het eerder toekennen van maar liefst 45 miljard euro aan landbouwsteun, het verlagen van de invoerrechten op meststoffen en het instellen van vrijwaringsmaatregelen die de invoer van cruciale landbouwproducten kunnen stopzetten.
Zo werd op vrijdag 9 januari 2026 de associatieovereenkomst tussen de EU en Mercosur na meer dan 25 jaar inspanningen eindelijk door de Raad goedgekeurd. Voor de Europese Commissie en de lidstaten die voorstander waren – met name Duitsland en Spanje – en voor Mercosur betekent dit een belangrijke en langverwachte overwinning en een baken voor voorstanders van vrijhandel in deze bijzonder turbulente tijden.
Frankrijk en president Emmanuel Macron zullen echter niet juichen. Dit betekent een diplomatieke tegenslag voor Macron, die erin geslaagd was de overeenkomst jarenlang uit te stellen. Macron, die in eigen land al te kampen heeft met politieke instabiliteit en een lage populariteit, ziet met deze ontwikkeling misschien zijn diplomatieke invloed in Brussel afnemen. Extreemlinkse en extreemrechtse Franse oppositiepartijen hebben al verklaard dat ze zullen proberen de fragiele minderheidsregering van Frankrijk te ontmantelen vanwege het onvermogen van Macron om de overeenkomst tegen te houden.
Frankrijk blijft echter vastbesloten om de strijd voort te zetten, omdat, zoals u wellicht al heeft afgeleid, de overeenkomst nog niet volledig is afgerond, aangezien deze de komende maanden nog door het Europees Parlement moet worden geratificeerd. Door de druk van landbouwlobby’s en milieuorganisaties die tegen de overeenkomst zijn, zou de stemming wel eens zeer spannend kunnen worden.