De wereldwijde oliemarkten ondergaan een van de belangrijkste structurele verschuivingen in decennia. Ondanks geopolitieke spanningen, sancties en aanhoudende inflatie in de wereldeconomie blijven de prijzen voor ruwe olie laag, wat een markt weerspiegelt die niet wordt gekenmerkt door schaarste, maar door overvloed.
De benchmarkprijs voor Brent-ruwe olie is sterk gedaald ten opzichte van de hoogtepunten in 2022 en wordt nu verhandeld tegen niveaus die, gecorrigeerd voor inflatie, lager zijn dan die van meer dan tien jaar geleden. Hoewel de prijzen periodiek pieken hebben gekend als gevolg van geopolitieke spanningen, is de algemene trend neerwaarts.
In tegenstelling tot de ineenstorting van 2020 – toen de lockdowns als gevolg van de pandemie de wereldwijde vraag deden instorten – is de huidige zwakte voornamelijk het gevolg van een stijgend aanbod.
Een golf van nieuwe productie
Volgens het Internationaal Energieagentschap zal het wereldwijde aanbod van olie dit jaar naar verwachting enkele miljoenen vaten per dag groter zijn dan de vraag. Die onbalans betekent een aanzienlijk overschot in een markt die ooit vreesde voor chronische tekorten.
De groei van het aanbod is geografisch divers.
Guyana, dat aan het begin van het afgelopen decennium vrijwel geen olie produceerde, heeft zijn productie snel opgevoerd en nadert nu een miljoen vaten per dag. Dankzij de ontdekking van offshore-velden is het kleine Zuid-Amerikaanse land uitgegroeid tot een belangrijke exporteur.
Tegelijkertijd breidt Argentinië zijn schalieproductie uit, terwijl de productie in Brazilië en Canada blijft stijgen.
Misschien wel de meest ingrijpende verschuiving komt uit de Verenigde Staten. Tien jaar geleden was de VS een van ’s werelds grootste importeurs van ruwe olie. Dankzij de schalierevolutie exporteert het land vandaag de dag miljoenen vaten per dag en behoort het tot de grootste producenten ter wereld. Deze verandering heeft de handelsstromen gewijzigd, de afhankelijkheid van de VS van buitenlandse olie verminderd en de invloed van traditionele exportblokken verwaterd.
Strategische herijking van de OPEC
De sterke stijging van het aanbod buiten de OPEC heeft de rol van de OPEC-alliantie, onder leiding van Saudi-Arabië en Rusland, gecompliceerder gemaakt.
Historisch gezien verdedigde de OPEC de prijzen door tijdens recessies de productie te verminderen. De laatste tijd toont de groep echter meer bereidheid om de productie op peil te houden of te verhogen, zelfs bij een overaanbod. Analisten suggereren dat deze verschuiving een weerspiegeling is van de wens om het marktaandeel te beschermen in een meer concurrerende omgeving, met name tegen de snelgroeiende Amerikaanse schalieproducenten.
Deze strategie brengt echter risico’s met zich mee. Veel OPEC-leden zijn sterk afhankelijk van olie-inkomsten om overheidsuitgaven en sociale programma’s te financieren. Landen als Venezuela, Iran, Kazachstan en Algerije hebben aanzienlijk hogere prijzen nodig om hun nationale begrotingen in evenwicht te houden. Aanhoudend lage prijzen kunnen de overheidsfinanciën onder druk zetten en de economische kwetsbaarheid vergroten.
Sancties en de schaduwhandel
Algemeen werd verwacht dat de sancties die aan Rusland werden opgelegd na de invasie van Oekraïne, aanzienlijke hoeveelheden ruwe olie uit de wereldwijde markten zouden verwijderen. In plaats daarvan is een groot deel van die olie via alternatieve kanalen blijven stromen.
Een groeiende “donkere vloot” van tankers – vaak oudere schepen met ondoorzichtige eigendomsstructuren – vervoert gesanctioneerde ruwe olie buiten de traditionele, aan het Westen gelieerde prijscentra. Deze parallelle handel heeft het aanbod omgeleid naar kopers in Azië, met name China, dat de afgelopen jaren zijn strategische reserves heeft uitgebreid.
Het resultaat is een hervorming in plaats van een vermindering van het wereldwijde aanbod. Olie die vroeger naar Europa vloeide, volgt nu andere routes, wat de inspanningen om de beschikbaarheid op de markt te beperken bemoeilijkt.
Geopolitiek garandeert niet langer een prijsstijging
Een van de meest opvallende veranderingen van de afgelopen jaren is de verzwakking van het historische verband tussen geopolitieke crises en aanhoudende prijsstijgingen.
Spanningen rond Iran, politieke onzekerheid in Caracas en andere regionale verstoringen hebben geleid tot kortstondige volatiliteit. De prijzen hebben echter moeite om hun opwaartse momentum te behouden in een markt die voldoende reservecapaciteit ziet.
De overvloed aan vaten heeft de “risicopremie” getemperd die vroeger gepaard ging met instabiliteit in belangrijke producerende regio’s.
Bredere economische implicaties
De olieprijzen hebben veel meer invloed dan alleen op de energiesector. Ze zijn van invloed op transportkosten, vliegtickets, productiekosten en voedseldistributie. Lagere prijzen kunnen de inflatiedruk verlichten, wat mogelijk van invloed is op het beleid van centrale banken en de rentetarieven.
Voor olie-importerende landen kan goedkopere ruwe olie de economische groei ondersteunen en het handelstekort verminderen. Voor exporterende landen vormt langdurige zwakte echter een fiscale en politieke uitdaging.
Tegelijkertijd roept de aanhoudende groei van de wereldwijde olieproductie vragen op over het tempo van de energietransitie. Terwijl regeringen klimaatdoelstellingen nastreven, blijft de productie robuust, wat de spanning tussen economische prikkels en milieuverplichtingen benadrukt.
Een markt die opnieuw wordt gedefinieerd door concurrentie
Het kenmerkende aspect van de huidige oliemarkt is niet schaarste, maar concurrentie. Een breder scala aan producenten, veranderende handelsroutes en strategische herijking door traditionele exporteurs hebben een meer gefragmenteerd en dynamisch systeem gecreëerd.
Of dit tijdperk van overaanbod zal voortduren, hangt af van toekomstige investeringsbeslissingen, geopolitieke ontwikkelingen en wereldwijde vraagtrends. Voorlopig is de machtsverhouding echter verschoven.
Er zijn meer vaten op de markt dan de wereld momenteel nodig heeft – en dat overschot geeft het mondiale energielandschap een nieuwe vorm die nog jarenlang kan voortduren.